1850-ականների վերջին ապագա հայտնի գյուղագիր վիպասան Պերճ Պռոշյանը նոր էր ավարտել Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցն ու սկսել իր ուսուցչական գործունեությունը։ Ներկա վավերագիրը ժողովրդի կրթության բարձր նպատակին լծված նորավարտ ուսուցչի հրապարակած…
Հյուսիսափայլի հետևորդ, Ստեփանոս Նազարյանցի աշակերտ, գրող-հրապարակախոս Սմբատ Շահազիզը 1901 թվականին հրապարակում է Յիշողութիւններ Վարդանանց տօնի առիթով գրքույկը։ Եկեղեցական տոնի «ներքին իմաստն ու բովանդակութիւնը» հիշեցնելու նպատակով գրված այս հրապարակախոսական ակնարկը…
Հայ ժողովրդական ավանդությունների՝ որպես առանձին ժանրի համակարգված ուսումնասիրության առաջնեկներից Արամ Ղանալանյանը «ստուգաբանական ավանդություն» անունն է տալիս ներկայացվող վավերագրում ավանդվածին։ Լեզվաբանների համար հաճախ անընդունելի համարված ժողովրդական այդ ստուգաբանություններից շատերը «հասարակական…
1900-ականների սկզբին հայ մտավորականությունը պատրաստվում էր գրերի գյուտի 1500-ամյակի միջոցառումներին։ Այս գործին իր ակտիվ մասնակցությունն էր բերում նաև պատմաբան, գրող, հասարակական գործիչ Լեոն։ Ներկա վավերագիրը մի հատված է Լեոյի՝…
19-րդ դարի երկրորդ կեսից հայերի շրջանում ազգագրական նյութեր հավաքելու, դրանք դեռևս ձևակերպվող ազգային ինքնության համար հիմնանյութ դարձնելու գործին շատ գրագետներ էին լծված։ Այս մտավորական հետաքրքրության շրջանակում է դիտելի ներակայցվող…
Հայերի քաղաքական արդիացման ճանապարհին Րաֆֆին անկյունաքարային է։ Ազգային ինքնության ձևակերպման 19-րդ դարի հանգրվանում գրողի ստեղծագործությունը կարևոր հիմք էր․ հիմք, որն այնուհետև պարբերաբար պետք է վերահառնեցվեր հայերի քաղաքական կյանքի շրջադարձերում։…
Մարկոս Աղաբեկյանը 1860-ականների սկզբին Թիֆլիսում խմբագրում էր կովկասահայ ազգային պահպանողականության խոսափողներից մեկը՝ Կռունկ հայոց աշխարհի ամսագիրը։ Հասարակական այս հոսանքը, չնույնացնելով եկեղեցին ազգի հետ, այն միաժամանակ տեսնում էր իբրև ազգային…
Եղիշեի Վասն Վարդանայ և Հայոց պատերազմին երկի երկրորդ գլուխը վերնագրված է «Արևելքի իշխանի ձեռնարկած գործերը»։ Հեղինակն այստեղ մոլեգնող փոթորկի պես էջ առ էջ հասունացնում է Հազկերտ երկրորդի զայրույթը քրիստոնյաների…
Ռափայել Պատկանյանն՝ իբրև հայ ազգային-քաղաքական բանաստեղծության առաջնեկներից մեկը, աշխարհաբար լեզվի կայացման գործնական պաշտպան, ազգային կրթության ու լուսավորության ջատագով գործիչ, էական դեր ու ազդեցություն է ունեցել հայերի՝ որպես արդի ազգ…
19-րդ դարի վերջին Օսմանյան կայսրության հպատակ արևմտահայության կյանքում վրա հասավ համիդյան ջարդերի աղետը։ Հայ գրող և հասարակական գործիչ Արշակ Չոպանյանը, ջարդերի այս ալիքից ահաբեկ, 1895 թվականին տեղափոխվում է Փարիզ,…
Բազմաթիվ են ժողովրդական բանահյուսության ու ավանդությունների մեջ Ավարայրի ճակատամարտի հերոս, սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանին վերաբերող զրույցները։ Ներկա վավերագիրն այդպիսի մի ավանդություն է, որը 1959 թվականին գրի է առել գրականագետ, բանահավաք…
Նախաբան Եղիշե Ղևոնդ Ալիշան Սիմոն Վրացյան Նախաբան Հայ գրականության «ոսկեդարը» համարվող 5-րդ դարի պատմագիրների մեջ իր առանձնահատուկ տեղն ունի Եղիշեն իր Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին երկով։ Հայ ժողովրդի…
Հայաստանի երրորդ հանրապետության ներկայում Սարդարապատի ճակատամարտն ընդունված է դիտել իբրև արդի շրջանում ինքնուրույն պետականության համար հայերի մղած դարավոր պայքարի բարձրակետ։ Առաջին հանրապետության հիմնադրման ակունքում երևացող Սարդարապատի ճակատամարտը ոգեկոչվում է…
Ներածություն Արևմուտքից պէտք է սպասենք ամեն բարիք, ինչպէս որ Արևմուտքից ստացանք քրիստոնէութիւն, գիր, մատենագրութիւն, գիտութիւն, ազգային գիտակցութիւն, մարդավայել աշխարհահայեցողութիւն։ Ճշմարիտ է, որ մեր մեկուսացած, բարբարոսների մէջ կղզիացած դիրքում,…
1890-ականների առաջին տարիներին Կովկասի հայ երիտասարդությունը, ազդված Ռուսաստանում բորբոքվող նարոդնիկական սոցիալիզմի գաղափարներով ու ոգեշնչված տաճկահայերի ազատագրման բաղձանքներով կուսակցական մարմիններ էր ձևավորում՝ միավորելու հայերի կարող ուժերը։ Սրանք դեռևս այն վաղ…
1915 թվականի հոկտեմբերին Մեծ Բրիտանիայի Լորդերի պալատը որոշում կայացրեց հիմնել 20-րդ դարի առաջին կեսի բրիտանական ամենախոշոր նպաստամատույց կազմակերպությունը՝ Հայ փախստականների ֆոնդը, կամ Լոնդոնի քաղաքագլխի ֆոնդը (Lord Mayor's Fund)։ Անգլիական…
1881 թվականին Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը (Միաբան) ընդունվեց Փարիզի քաղաքական գիտությունների ազատ դպրոց՝ քաղաքագիտություն ուսանելու։ Ապագա հայտնի հայագետ հոգևորականի կյանքի այս շրջանի, ունկընդրած դասախոսությունների և կրած ազդեցությունների մասին տեղեկությունները շատ սուղ…
1870-ականների վերջին և 80-ականների սկզբին ապագա հայտնի հայագետ, Էջմիածնի միաբան Գալուստ Տեր-Մկրտչյանն (Միաբան) ակտիվ շփումներ ուներ «Նարոդնայա վոլյա» հեղափոխական կուսակցությանը հարող կովկասյան շրջանակների հետ։ Մասնավորապես վկայված է, որ Ներսիսյան…
1905 թվականից Ռուսական կայսրությունում ծայր առած հեղափոխական ալիքը նպաստավոր հիմք ստեղծեց Էջմիածնի Մայր Աթոռում եկեղեցու կառավարման կարգի վերանայման համար։ 1906 թվականի մայիս-հունիս ամիսներին Խրիմյան կաթողիկոսը հայրապետական մի քանի կոնդակներով…
1906 թվականի ամռանը Կովկասի հայ հասարակայնությունը պատրաստվում էր օգոստոսի 15-ին կայանալիք եկեղեցական գործերի կարգադրիչ Կենտրոնական ժողովին։ Խրիմյան կաթողիկոսի կոնդակներով հրավիրված այս մարմինը, որի պատգամավորներն ընտրվում էին ժողովրդի կողմից, իր…
1906 թվականի մայիսի 10-ին հրապարակվեց Հայ եկեղեցու պատմության մեջ առաջին աշխարհաբար հայրապետական կոնդակը, որը նախատեսում էր ժողովրդական ընտրությունների միջոցով հրավիրել ռուսահպատակ հայերի եկեղեցական, կրթական և համայնքային հարցերը վճռող կարգադրիչ…
Վկայություններ կան, որ Գևորգյան ճեմարանը վաղաժամ թողնելուց և Ներսիսյան վարժարան տեղափոխվելուց հետո՝ 1970-ականների վերջին և 1980-ականների սկզբին, ապագա հայտնի հայագետ հոգևորական Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը (Միաբան) ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Թիֆլիսում…
1906 թվականին կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանի երկու կոնդակներով Հայ առաքելական եկեղեցին հրավիրում է Ազգային պատգամավորական կենտրոնական ժողով։ Սա ռուսահայաստանում բնակվող հայերի՝ մեծ լիազորություններ ունեցող ներկայացուցչական մի օրգան պետք է լիներ,…
1911 թվականին Հայ առաքելական եկեղեցում տեղի ունեցան կաթողիկոսական ընտրություններ, որի արդյունքում հայրապետական գավազանը ստացավ Գևորգ Ե. Սուրենյանց (Տփղիսեցի) կաթողիկոսը։ Ընտրություններին հայ հասարակայնությունը ընդհանուր գծերով բաժանված կարելի է տեսնել երկու…
1911 թվականին Մաթևոս Բ Կոստանդնուպոլսեցու (Իզմիրլյան) մահից հետո Մայր Աթոռը վերստին կանգնած էր կաթողիկոսական ընտրության առաջ։ Դեռևս Մկրտիչ Խրիմյանի մահվանից՝ 1907 թվականից սկսած Հայ եկեղեցու բարենորոգչական շարժում անունը ստացած…
Նախաբան 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին արդի աշխարհիկ ազգ դառնալու գործընթացներն ակոսել էին հայության կյանքը։ Այս ճանապարհի համար նպաստավոր հող էին Արևելահայաստանում և Կովկասի հայաբնակ վայրերում…
1901 թվականի վերջին Էջմիածնի պաշտոնական ամսագիր Արարատի խմբագրությունը կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանի հրամանով Կարապետ վարդապետ Տեր-Մկրտչյանից անցնում է Գալուստ Տեր-Մկրտչյանին (Միաբան)։ Ամսագրի դեկտեմբերի համարում Հայ եկեղեցու բարենորոգչական շարժման առանցքային ներկայացուցիչ…
19-րդ դարի վերջին Հայ եկեղեցու բարենորոգչական շարժում անունը ստացած հոսանքի առաջամարտիկ Կարապետ վարդապետ Տեր-Մկրտչյանը ժողովրդական լուսավորությունն էր տեսնում եկեղեցին ամրացնելու և հոգևոր հոտի հետ կապը վերահաստատելու հիմնական ճանապարհը։ Եկեղեցու…
1881 թվականին նախկին ճեմարանական և ապագա հայտնի հայագետ Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը (Միաբան) համայնքային միջոցներով ուղևորվում է Ֆրանսիա՝ սովորելու Փարիզի քաղաքական գիտությունների ազատ դպրոցում։ Գիտնականի այս փորձառության և ուսանողական շրջանում իրեն…
1881 թվականին նախկին ճեմարանական և ապագա հայտնի հայագետ հոգևորական Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը (Միաբան) ճամփա է ընկնում Ֆրանսիա՝ Փարիզի քաղաքական գիտությունների ազատ դպրոցում սովորելու։ Գիտնականի կյանքի ուսանողական այս շրջանի մասին ամենաառատ…
