Ներածություն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին գրական-հասարակական ասպարեզ մտած Րաֆֆու (Հակոբ Մելիք-Հակոբյանի) գործունեությունը շրջադարձային է 19-րդ դարի հայ լուսավորության պատմության և հայության քաղաքական ճակատագրի մեջ: Դիրքավորելով իրեն մի կողմից`…
1883 թվականին Մեղու Հայաստանի թերթի աշխատակից Ա. Հայկունու Կայծեր վեպին ուղղված կծու քննադատությունը և դրան հաջորդած գրողի տնային կալանքը բորբոքում են Րաֆֆու մտավորական ինքնասիրությունը: Կալանքից անմիջապես հետո գրողը Փավստոս…
1883 թվականին Կայծեր վեպի առաջին հատորը լույս տեսնելուց անմիջապես հետո Մեղու Հայաստանի թերթի աշխատակիցներից մեկը` Ա. Հայկունի կեղծանվամբ հանդես եկող Եղիշե քահանա Գեղամյանը հանդես է գալիս վեպի ջախջախիչ քննադատությամբ:…
1850-ական թվականների վերջերին Րաֆֆին ճանապարհորդում է Թուրքահայաստան` սեփական աչքերով ծանոթանալու թուրքահայության ներքին կյանքին: Ճանապարհորդությունից ստացած անմիջական տպավորություններով նա գրում է իր անդրանիկ երկը` Աղթամարա վանքը ուղեգրությունը, որը հրատարակության է…
Ազգային կյանքին վերաբերող 1870-ական թվականների Րաֆֆու մտահոգությունների մեջ առանցքային տեղ է գրավում այն, թե ինչու և ինչպես է ժողովուրդը կապվում իր հող ու ջրին: Այս հարցին հետամուտ 1875 թվականին…
1874 թվականին լույս տեսած հայ բանահյուսական նյութերի անդրանիկ ժողովածուներից մեկի` Գարեգին վարդապետ Սրվանձտյանցի Գրոց և բրոց կամ Սասունցի Դաւիթ կամ Մհերի դուռ ժողովածուն աննակտ չի մնում այդ տարիներին Մշակ…
1873 թվականից Րաֆֆին աշխատակցում է 19-րդ դարի հայ հասարակական մտքի վրա հեղափոխական ազդեցություն թողած Գրիգոր Արծրունու Մշակ պարբերականին: Հանդեսին աշխատակցելը հսկայական նշանակություն է ունեցել Րաֆֆու թե՛ որպես գրող ձևավորվելու…
19-րդ դարակեսից հայության մեջ տարածված քաղաքական ինքնուրույնության իդեալները խարսխված էին այն համոզման վրա, որ ինքնուրույն գիր ու գրականությունը, որպես քաղաքակիրթ ազգի ցուցիչ հանդես գալով, միևնույն ժամանակ ճանապարհ են հարթում…
1937 թվականին Րաֆֆու ծննդյան հարյուրամյա հոբելյանի օրերին Նիկողայոս Ադոնցը հանդես է գալիս գրողի կոթողային գործերից մեկին` Դավիթ Բեկին նվիրված ««Դաւիթ Բէկ» վէպի պատմական հիմը եւ գաղափարախօսական արժէքը» հոդվածով: Հմուտ…
1930-ական թվակնների վերջերին Սփյուռքում նշվող Րաֆֆու հարյուրամյա հոբելյանը խթան է դառնում ևս մեկ անգամ շոշափելու գրողի և 20-րդ դարասկզբին ծավալված ազատագրական շարժումների միջև գաղափարական սերտ կապերը: Դրանք հատկապես սրություն…
Արփիար Արփիարյանն արևմտահայ առաջին այն մտավորականներից էր, որը 1880-ական թվականների սկզբներին ողջունում է Րաֆֆու գրականությամբ առաջ քաշված միտքը, թե արդի լուսավորության հաստատություններից մամուլին ու գրականությանն է վերապահված միավորիչ շաղախ…
1913 թվականի գարնանը Թիֆլիսում Կովկասյան գրական ընկերության Րաֆֆու մահվան 25-ամյակը ոգեկոչելու նախաձեռնության շրջանակներում Լեոն հանդես է գալիս հանրային մի զեկուցմամբ, որի ընդարձակ տարբերակը, որպես Րաֆֆու գործունեության ամփոփ գնահատում, հարատարակվում…
1888 թվականին նորաբաց Հնչակ թերթի հաջորդական համարներում Րաֆֆու մահվան առիթով հրատարակված հոդվածներում թերթի ակտիվ հեղինակներից, Z. ծածկանունով հանդես եկող հոդվածագիրը փորձում է Րաֆֆու գործունեությունը գնահատել ոչ այնքան գեղարվեստական, որքան…
Նախաբան Րաֆֆի Նիկոլ Աղբալյան Նախաբան 1878 թվականին ռուս-թուրքական պատերազմի ավարտին կնքված Բեռլինի դաշնագրի 61-րդ հոդվածը եվրոպական տերությունների հսկողության ներքո բարեփոխումներ էր նախատեսում Արևմտահայ գավառներում: Միջազգային քաղաքական այս օրակարգը հայ…
Հայության քաղաքական ինքնուրույնության արդի ձգտումները, ծնունդ առնելով նրանց իսկ կյանքի պայմաններից և ձևակերպվելով գրականության մեջ` գրականությունից իջել են գործնական քաղաքական կյանք ու շաղախվելով նրան` վեր հառնել որպես հայության կյանքն…
Քաղաքական ազատագրությունն ու կենցաղը խորհրդահայ վիպագրության մեջ. Երկիր Նայիրի և Այրվող այգեստաններ Արխիվային նյութեր ՀԱԱ, ֆ. 477, ց. 1, գ. 1, թթ. 108-152: ԳԱԹ, Գուրգեն Մահարու ֆոնդ,…
Ներածություն Գուրգեն Մահարու որբական փորձառության ներքին լարումներից 1960-ական թվականներին ծնված Այրվող այգեստաններ վեպը հեղինակի իսկ ստեղծագործական աշխարհում ի մի է բերում հայրենի Վանը գրականությամբ փրկելու 1930-ական թվականներին սկիզբ…
1930-ական թթ. սկզբներին ինքնակենսագրական պատումին զուգահեռ Գուրգեն Մահարին գրել է սկսում Գուրգեն խանի տոհմը վեպը, որից մի հատված` Անհետացած ոստանը վերնագրով, տպագրվում է Վերելք ամսագրի 1933 թ. հաջորդական երեք…
Վանում գործող արմենական ու դաշնակցական կուսակցությունների միջև հարաբերությունները հարթ չեն եղել: Իրենք` գործիչները, տարբեր առիթներով վկայում են այն մասին, որ ոչ այնքան ազատագրության ձգտումների, որքան դրանք կյանքի կոչելու եղանակների …
1930-ական թթ. Գուրգեն խանի տոհմը վեպը, որը հետագայում ընդլայնվելով ներառնվում է Այրվող այգեստաններ վեպում, Գուրգեն Մահարին ձոնում է եղբորը` Խորեն Աճեմյանին: 1960-ական թթ. երկրորդ կեսին Մոսկվայում բնակվող Խորենը լույս…
Ազգագրագետ Երվանդ Լալայանը 1910 թ. Ազգագրական հանդեսի երկրորդ համարում ընդարձակ ուսումնասիրություն է հրատարակում` նվիրված Վան-Վասպուրականի ազգագրությանը: Ուսումնասիրության մի ընդարձակ հատված վերաբերում է Վան քաղաքի ընտանեկան կյանքին, որը, Լալայանի վկայությամբ,…
1918-1919 թթ. բացի գեղարվեստական փոքրիկ գործերից, որբանոցում ապրող պատանի Գուգեն Մահարին Ժողովուրդ և Վերածնունդ թերթերում հանդես էր գալիս նաև որբերի առօրյան ներկայացնող կարճ ակնարկներով: Դրանցում նա որբերի կրթության ու…
20-րդ դարասկզբին քաղաքական ազատագրության գաղափարը տարբեր ճանապարհներով էր թափանցում ժողովրդական կյանք` դպրոցներ, մամուլ, գրականություն, ի վերջո` ընտանեկան կյանք: Համայնական կյանքով ապրող հայության մոտ գրի ու գրականության ճանապարհով ազգային կյանք…
Մահարու Այրվող այգեստաններ վեպն ընթերցողի ուշադրությունն անընդհատ սևեռում է Վանի առօրյա կյանքին ու կենցաղին, որն աչքի է ընկնում իր տարասեռությամբ: Մի կողմից` այն տոհմիկ աշխարհ է` հաստատված ընտանեկան հարաբերությունների…
«Դիլիջան, երրորդ որբանոց, շատ մեծ պատճառներ ունեմ ես քեզ չմոռանալու և չեմ մոռանա: Ես քեզ չեմ մոռանա հենց թեկուզ այն պատճառով, որ մի գիշեր, երբ բոլոր որբերն օրորվում էին…
Մուտք Խորհրդայնացող ազգային աշխարհի ներքին լարումներից ծնված Եղիշե Չարենցի Երկիր Նայիրի վեպն ուշագրավ է նրանով, որ գտնում է ազգային կյանքն իր կենցաղային-առօրյա և գաղափարական-քաղաքական մակարդակներում տիպականացնելու մի լեզու,…
Գուրգեն Մահարու Այրվող այգեստաններ վեպն իր բարդ կառուցվածքով վերակերտում է 20-րդ դարասկզբի Վանի ազգային, հասարակական, քաղաքական և մշակութային կյանքը: 1960-ական թթ. հետստալինյան քաղաքականությունների համատեքստում ստեղծված այս գործով հեղինակն ավարտին…
Կարսը յուրօրինակ դիրք է գրավել 20-րդ դարասկզբի ազգային հեղափոխական շարժումների պատմության մեջ: Արևելյան Հայաստանի կողմից սահմանակցելով Ալեքսանդրապոլին, իսկ մյուս կողմից` Արևմտյան Հայաստանի գավառներին` նա մի կողմից հանգրվան է եղել…
Այրվող այգեստաններ վեպի վերջաբանի փոխարեն գրված առաջաբանում Գուրգեն Մահարին իր վեպը տեղակայում է 1920-1930-ական թթ. գրված երկու այլ վեպերի` Եղիշե Չարենցի Երկիր Նայիրիի և Ակսել Բակունցի Կյորեսի կողքին: Նման…
Գրականագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ Հարություն Կարապետյանի` Եղիշե Չարենցի Երկիր Նայիրի վեպի ստորև ներկայացվող ընթերցումը գալիս է վաղ 1990-ականներից, երբ անկախացող Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կյանքում օրակարգային էր ազգային կյանքը նորովի և ինքնուրույնաբար…
