Վկայություններ կան, որ Գևորգյան ճեմարանը վաղաժամ թողնելուց և Ներսիսյան վարժարան տեղափոխվելուց հետո՝ 1970-ականների վերջին և 1980-ականների սկզբին, ապագա հայտնի հայագետ հոգևորական Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը (Միաբան) ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Թիֆլիսում…
1906 թվականին կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանի երկու կոնդակներով Հայ առաքելական եկեղեցին հրավիրում է Ազգային պատգամավորական կենտրոնական ժողով։ Սա ռուսահայաստանում բնակվող հայերի՝ մեծ լիազորություններ ունեցող ներկայացուցչական մի օրգան պետք է լիներ,…
Կրթությունն ու մանկավարժությունը եվրոպական Լուսավորության առանցքային բաղադրիչներից են եղել։ Քաղաքակրթական մեծ բարեփոխումներն ապագա սերունդների կյանքում կենսագործելու նպատակով բազում մտածողներ առաջ են քաշել «ճշմարիտ» կրթության իրենց պատկերացումները, որոնց վրա և…
19-րդ դարի թե՛ արևմտահայ, թե՛ արևելահայ մտավոր իրականությունը մի մեծ չափով պայմանավորված էր արդի եվրոպական մտքի յուրացման ու արժևորման փորձերով։ Հենվելով եվրոպական արդի մտավոր արտադրանքի վրա հայ մտավորականների մի…
Նախաբան Ժողովրդական լուսավորության հերթական խնդիրները Նախաբան 1920 թվականի Հայաստանի խորհրդայնացմամբ նոր իշխանությունը դեմ էր առնելու քաղաքական, տնտեսական, հասարակական ու մշակութային լուրջ մարտահրավերների։ Հայ առաջին կոմունիստ ղեկավարների՝ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի, Արտաշես…
19-րդ դարի Եվրոպայի հասարակական-քաղաքական կյանքը մեծապես պայմանավորված էր Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությամբ և վերջինիս թողած ժառանգությամբ։ Մայրցամաքային Եվրոպայում պետական կառավարման ձևերը մի զգալի չափով զարգացել ու իրենց արդի տեսքն են…
18-րդ դարի եվրոպական լուսավորական գաղափարները վճռական նշանակություն են ունեցել արդի մանկավարժության ու կրթության ձևավորման գործում։ Մասնավորապես մեծ արձագանք են ստացել այս գիտակարգի ակունքներում կանգնած 18-րդ դարի ֆրանսիական լուսավորության ներկայացուցիչ…
1869 թվականին Ղազարոս Աղայանը ստանձնեց Մայ Աթոռի պաշտոնական ամսագրի՝ Արարատի խմբագրությունը։ Այս նույն ընթացքում արևելահայ իրականության մեջ բացվեց առաջին բարձրագույն կրթական հաստատությունը՝ Էջմիածնի ճեմարանը։ Խմբագիր լինելու իր այս միջոցին,…
1920 թվականին խորհրդային կարգերի հաստատումը միաժամանակ երկրում ազդարարեց մշակութային հեղափոխության մեկնարկը: Սոցիալիստական հասարակարգ կառուցելու ճանապարհին հաստաված կենցաղի ու վարքուբարքի վերափոխումը դարձավ քաղաքական առաջնահերթ խնդիր: Սակայն 1920-ականների կեսին արդեն հստակ…
1920-ականների երկրորդ կեսին՝ ստալինյան քաղաքականությունների հաստատման պայմաններում, նոր՝ խորհրդային արվեստի ստեղծման հրամայականը վերաձևակերպվում է: Դա էապես պայմանավորված էր այն գործուն դերակատարմամբ, որ խորհրդահայ գեղարվեստական դաշտում տասնամյակի երկրորդ կեսին ստաձնեցին…
Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատմամբ ազդարարված մշակութային հեղափոխությունը նոր արվեստ ստեղծելու պահանջ առաջադրեց նորաստեղծ երկրում բնակվելու եկած արվեստագետներին (Մարտիրոս Սարյան, Ալեքսանդր Թամանյան, Գաբրիել Գյուրջյան և այլք): Այդ արվեստագետներից էր Մարտիրոս…
1911 թվականին Հայ առաքելական եկեղեցում տեղի ունեցան կաթողիկոսական ընտրություններ, որի արդյունքում հայրապետական գավազանը ստացավ Գևորգ Ե. Սուրենյանց (Տփղիսեցի) կաթողիկոսը։ Ընտրություններին հայ հասարակայնությունը ընդհանուր գծերով բաժանված կարելի է տեսնել երկու…
1911 թվականին Մաթևոս Բ Կոստանդնուպոլսեցու (Իզմիրլյան) մահից հետո Մայր Աթոռը վերստին կանգնած էր կաթողիկոսական ընտրության առաջ։ Դեռևս Մկրտիչ Խրիմյանի մահվանից՝ 1907 թվականից սկսած Հայ եկեղեցու բարենորոգչական շարժում անունը ստացած…
20-րդ դարասկզբին քաղաքական ազատագրության գաղափարը տարբեր ճանապարհներով էր թափանցում ժողովրդական կյանք` դպրոցներ, մամուլ, գրականություն, ի վերջո` ընտանեկան կյանք: Համայնական կյանքով ապրող հայության մոտ գրի ու գրականության ճանապարհով ազգային կյանք…
Մահարու Այրվող այգեստաններ վեպն ընթերցողի ուշադրությունն անընդհատ սևեռում է Վանի առօրյա կյանքին ու կենցաղին, որն աչքի է ընկնում իր տարասեռությամբ: Մի կողմից` այն տոհմիկ աշխարհ է` հաստատված ընտանեկան հարաբերությունների…
«Դիլիջան, երրորդ որբանոց, շատ մեծ պատճառներ ունեմ ես քեզ չմոռանալու և չեմ մոռանա: Ես քեզ չեմ մոռանա հենց թեկուզ այն պատճառով, որ մի գիշեր, երբ բոլոր որբերն օրորվում էին…
Մուտք Խորհրդայնացող ազգային աշխարհի ներքին լարումներից ծնված Եղիշե Չարենցի Երկիր Նայիրի վեպն ուշագրավ է նրանով, որ գտնում է ազգային կյանքն իր կենցաղային-առօրյա և գաղափարական-քաղաքական մակարդակներում տիպականացնելու մի լեզու,…
Նախաբան– Այ տղա, էս որբերին ո՞վ հնարեց։Եղիշե Չարենց((Տե՛ս Գուրգեն Մահարի, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ․ 4, կզմ. Գուրգեն Աճեմյան (Երևան: Անտարես, 2015), էջ 358:)) Վանա լճի ափին Խորգոմ գյուղի Ահանեսենց գոմում Գրիգորը,…
Նախաբան 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին արդի աշխարհիկ ազգ դառնալու գործընթացներն ակոսել էին հայության կյանքը։ Այս ճանապարհի համար նպաստավոր հող էին Արևելահայաստանում և Կովկասի հայաբնակ վայրերում…
Նախաբան. Միքայել Նալբանդյանի եվ Հովհաննես Չամուռճյանի հրապարակային բանավեճը Բանավեճի հետնաբեմը 1860 թվականին Պոլսում՝ Հարություն Սըվաճյանի խմբագրությամբ հրատարակվող Մեղու պարբերականում ընթերցողներին են ներկայացվում հոգևոր պաշտոնը չարաշահող ոմն Պողոս վարդապետ…
Նախաբան Բարքի ու քաղաքականության միջև բախումներով ծավալվող հայաստանյան արդիականացման պատմության շավիղներում առանցքային դրվագ է 1920-ականներին Հայաստանի խորհրդայնացմամբ երկրում մեկնարկած մշակութային հեղափոխության փորձը: Դրա ընդգծված առանձնահատկություններից մեկը թերևս պետք…
1901 թվականի վերջին Էջմիածնի պաշտոնական ամսագիր Արարատի խմբագրությունը կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանի հրամանով Կարապետ վարդապետ Տեր-Մկրտչյանից անցնում է Գալուստ Տեր-Մկրտչյանին (Միաբան)։ Ամսագրի դեկտեմբերի համարում Հայ եկեղեցու բարենորոգչական շարժման առանցքային ներկայացուցիչ…
19-րդ դարի վերջին Հայ եկեղեցու բարենորոգչական շարժում անունը ստացած հոսանքի առաջամարտիկ Կարապետ վարդապետ Տեր-Մկրտչյանը ժողովրդական լուսավորությունն էր տեսնում եկեղեցին ամրացնելու և հոգևոր հոտի հետ կապը վերահաստատելու հիմնական ճանապարհը։ Եկեղեցու…
1881 թվականին նախկին ճեմարանական և ապագա հայտնի հայագետ Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը (Միաբան) համայնքային միջոցներով ուղևորվում է Ֆրանսիա՝ սովորելու Փարիզի քաղաքական գիտությունների ազատ դպրոցում։ Գիտնականի այս փորձառության և ուսանողական շրջանում իրեն…
20-րդ դարասկզբից հայ արդիականությունը զգալիորեն հատկանշող որբական փորձառությունը Ադո Ադոյանի պարագայում իր դերն է կատարել սիրասեռային և ընտանեկան կյանքը գիտական հիմքերի վրա ուսումնասիրելու գործում: Ընտանիքին ու սիրուն վերաբերող նրա…
Դեռ 1961 թվականին Ադո Ադոյանը հոդված է պատրաստում՝ նվիրված Աղասի Խանջյանի ծննդյան 60-ամյակին: Չգիտենք, արդյոք հենց նույն թվականին հոդվածը տպագրվում է, թե` ոչ, սակայն քսան տարի անց այդ նույն…
Ժիրայր Լիպարիտյան, «Մկրտիչ Խրիմյանի տեղը մեր քաղաքական մտքի պատմության մեջ» Ժիրայր Լիպարիտյանի «Մկրտիչ Խրիմյանի տեղը մեր քաղաքական մտքի պատմության մեջ» բանախոսությունը նվիրված է 19-20-րդ դարի կարևորագույն հայ գործիչներից…
Գուրգեն Մահարու Այրվող այգեստաններ վեպն իր բարդ կառուցվածքով վերակերտում է 20-րդ դարասկզբի Վանի ազգային, հասարակական, քաղաքական և մշակութային կյանքը: 1960-ական թթ. հետստալինյան քաղաքականությունների համատեքստում ստեղծված այս գործով հեղինակն ավարտին…
Կարսը յուրօրինակ դիրք է գրավել 20-րդ դարասկզբի ազգային հեղափոխական շարժումների պատմության մեջ: Արևելյան Հայաստանի կողմից սահմանակցելով Ալեքսանդրապոլին, իսկ մյուս կողմից` Արևմտյան Հայաստանի գավառներին` նա մի կողմից հանգրվան է եղել…
